In 2022 lanceerde president Bukele een radicale campagne tegen de criminele bendes die El Salvador al decennialang teisterden. Met de invoering van de noodtoestand zijn meer dan 80.000 mensen gearresteerd. Deze ingrijpende maatregelen hebben geleid tot een sterke daling van het geweld: de laatste jaren werden er 776 opeenvolgende dagen zonder moorden geregistreerd. Een record. Maar achter deze cijfers gaat nog steeds een moeilijke realiteit schuil voor duizenden jongeren, met een onverwacht gevolg.
El Salvador is het kleinste land van Centraal-Amerika. Het grenst aan de Stille Oceaan, Guatemala en Honduras. De hoofdstad is San Salvador. Het land werd lange tijd gekenmerkt door bendegeweld, maar staat nu bekend om zijn vulkanische landschappen, Mayacultuur en economische dynamiek. De transformatie lijkt compleet: het land heeft zelfs de Amerikaanse dollar en bitcoin als officiële munteenheden ingevoerd.
Een wandeling door de wijken van San Salvador volstaat om dit waar te nemen: de straten zijn duidelijk veiliger geworden en het repressieve veiligheidsbeleid van president Bukele lijkt dus zijn vruchten af te werpen. Maar voor veel jongeren smaken die vruchten bitter, naar angst en verlatenheid.
Om zijn beleid van ‘totale oorlog’ tegen de maras (bendes) te ondersteunen, liet president Bukele een gigantische gevangenis bouwen: het ‘Terroristenbeperkingscentrum’, de grootste penitentiaire inrichting van Latijns-Amerika, misschien zelfs ter wereld.
160 hectare groot, 19 wachttorens, elektrische hekken van 15.000 volt, bewaakt door 600 militairen, 200 politieagenten en 50 leden van een interventieteam van de gevangenis. De megagevangenis, waar nu al 40.000 gevangenen zitten (met plannen om dit uit te breiden tot 80.000), is het symbool geworden van Bukele’s beleid. Een symbool van zijn doeltreffendheid — maar ook van zijn tekortkomingen.
Volgens de Inter-Amerikaanse Commissie voor de Rechten van de Mens gaat de repressie in El Salvador gepaard met talloze schendingen van de mensenrechten. Er vinden dagelijks willekeurige arrestaties plaats. Duizenden minderjarigen worden vastgehouden, vaak zonder behoorlijk proces of toegang tot hun familie.
Angst om naar buiten te gaan, angst om aangehouden te worden, angst om opgeslokt te worden door de immense gevangenis. Voor jonge Salvadoranen heeft het bendegeweld plaatsgemaakt voor staatsgeweld, met ernstige gevolgen voor hun mentale welzijn.
Bovendien waren de bendes voor sommige jongeren meer dan alleen een crimineel netwerk. Veel jongeren in El Salvador groeien op in armoede en eenoudergezinnen en zagen de bendes als een (al dan niet valse en schadelijke) vorm van familie en een manier om snel geld te verdienen. Nu die structuren wegvallen, blijft er voor velen een leegte achter. Hierdoor stijgt het aantal aanvragen voor psychologische hulp sterk (zie elders). Maar er is nog een ander opvallend gevolg: een massale terugkeer naar school.
“Jarenlang waren de bendes in ‘concurrentie’ met de school”, vertelt Kelvin García, coördinator van plannings- en ontwikkelingsbureau van VIA Don Bosco in El Salvador. “Jongeren werden al op jonge leeftijd gerekruteerd met de belofte van snelle en makkelijke winst. Daardoor stopte meer dan de helft van hen vóór hun vijftiende met school. Vandaag, door de druk op de bendes, lijkt de situatie te veranderen. De afgelopen twee jaar zijn de inschrijvingen in onze beroepscentra aanzienlijk gestegen.”
Een nieuw paradoxaal gegeven in een land dat net de financiering voor technisch en beroepsonderwijs heeft stopgezet (zie elders), terwijl er juist dringend behoefte is aan geschoolde arbeidskrachten.
In El Salvador werkt VIA Don Bosco samen met vier partnerscholen voor beroepsopleiding, verspreid over San Salvador, La Libertad en Santa Ana. Het tewerkstellingsbureau telt vijf lokale partners. In totaal bereiken deze scholen en tewerkstellingsbureaus bijna 10.000 studenten binnen het programma voor 2022-2026, met een werkgelegenheidsgraad van meer dan 80% onder afgestudeerde jongeren.