Keynote Steven Vanackere

Ter gelegenheid van 50 jaar VIA Don Bosco

6 februari 2020
Steven Vanackere
Ter gelegenheid van de 50ste verjaardag van VIA Don Bosco gaf Steven Vanackere een keynote speech op ons galadiner. Graag delen we met jullie de volledige tekst van deze keynote.

Many thanks to President Peter Annegarn, for his kind invitation. I am very grateful that he presented me with the opportunity to congratulate all those who have played their part in the remarkable story of VIA Don Bosco. And to share some ideas of course: about the crucial importance of education in any credible development and cooperation strategy, aimed at securing a sustainable future for this planet and all of its inhabitants. It is a pleasure that I can do this in the presence of such an engaged audience, with not only people from here but also with those who have traveled from quite far away to be present here at this festive occasion. Antes de que me olvide, feliz aniversario!

La loi belge du 19 mars 2013 relative à la Coopération au Développement identifie dans son article 19 les quatre secteurs sur lesquels la coopération gouvernementale se concentre principalement. Ce n’est pas un hasard que le secteur de l’enseignement et de la formation figure comme une de ses priorités, juste derrière les soins de santé. J’ai la conviction que le progrès dans ces secteurs est la clef pour la réussite de l’humanité sur notre planète, surtout si deux autres conditions sont remplies en même temps, c.à.d.:

  1. si ce progrès est combiné avec des efforts accrues pour augmenter la position des filles et des femmes dans toutes les sociétés. J’ose affirmer cela – tout en étant un homme moi-même – car c’est une conviction qui m’a toujours guidé dans les choix que j’ai pu faire dans ma carrière politique ;
  2. et si cela s’accompagne d’une vision beaucoup plus intégrée, solidaire en durable concernant les échanges commerciaux dans le monde. Je ne le dis pas seulement parce que ce weekend se termine la semaine du commerce équitable. Mon engagement des dernières années pour Fairtrade Belgium n’est pas étrange à cette vision des choses.

Maar laat me terugkeren naar onderwijs en vorming, een terecht speerpunt van VIA Don Bosco. Aristoteles zei meer dan 24 eeuwen geleden iets wat vandaag misschien wat gechargeerd lijkt, maar dat het verdient om toch nog eens herhaald te worden: “Zij die kinderen goed onderwijs verstrekken zijn nog meer te eren dan zij die hen op de wereld zetten: de laatsten geven hen het leven, maar de eersten geven hen de kunst om goed te leven.”

De kunst om goed te leven… Aristoteles verwees ongetwijfeld niet naar de vele competenties en vaardigheden die vandaag zo snel worden geassocieerd met de doelstellingen van succesvolle vorming en onderwijs. En er mag geen misverstand bestaan: bouwtechnieken leren, meststoffen leren aanwenden, nieuwe talen verwerven, begrijpen hoe je goede medische zorg verstrekt, hoe je een zorgvuldige boekhouding bijhoudt, … (de voorbeelden zijn eindeloos) het gaat in elk van die voorbeelden telkens over competenties die het verschil maken in het leven, niet alleen van de leerling of de student, maar ook in dat van de gemeenschap waar zij of hij deel van uitmaakt. Als ik Aristoteles citeer – die zoals zovelen van de Atheense elite lichtjes neerkeek op alles wat neigde naar teknè – dan is dat helemaal niet om te onderschatten hoe letterlijk levensbelangrijk het werk is dat verricht wordt door de talloze leraars die behoren tot Don Bosco’s netwerk in de wereld. Zij versterken mensen en gemeenschappen, precies door geduldig de vaardigheden over te brengen die personen de kans geven om een eerlijk en zinvol beroep uit te oefenen en zo een positieve stimulans voor hun land te zijn.

Nee, als ik dat citaat over de kunst om goed te leven van het stof haal, dan is dat om te wijzen op een supplément d’âme dat elk goed onderwijs ook kenmerkt. En het is daar dat het charisma van uw stichter, de heilige Giovanni Bosco, naar mijn smaak een voortdurende bron van inspiratie kan blijken. Ik denk daarbij niet alleen aan aspecten van pedagogische technieken, zoals het zogenaamd “Salesiaans preventief systeem”, met zijn nadruk op liefde, meer dan op bestraffing. Nee, het gaat me ook om de fundamentele vragen van het menselijk leven, in het bijzonder wat het betekent om een goed mens te zijn.

Les réponses à la question « Que doit-je faire pour répondre à ma vocation d’être humain ? » sont bien multiples. Dans la philosophie morale trois grandes sources sont souvent citées.

La première source est celle qui semble – aujourd’hui en tous cas – jouir d'une popularité exceptionnelle : c’est celle de l’utilitarisme, inspiré par l’application d’une rationalité économisante sur le monde des valeurs. Souvent accompagné par un accent prépondérant sur l’autonomie et l’autodétermination de la personne, elle pose la question : « Quel voie d’action crée le plus d’utilité ? Et surtout : es-tu capable d’assumer tes choix personnels en évitant de nuire aux autres ? » Je n’ai pas le temps ce soir pour développer toute ma pensée en détail mais je trouve la voie de l’utilitarisme assez pauvre (même si souvent elle n’hésite pas à aussi opter pour une approche égalitaire, ce qui la rend un peu plus sympathique). Elle a beaucoup de mal à pouvoir interpréter des réalités humaines comme le don qui se veut réellement gratuit et le sacrifice, ou en tous cas de comprendre ces phénomènes sans faire appel au cynisme. La liberté individuelle a besoin de quelque chose de plus profonde que le principe du « No Harm » – Ne nuisez pas aux autres ! – pour atteindre la générosité. Et son obsession avec le calcul et les algorithmes peut certainement avoir des conséquences deshumanisantes.

La deuxième source nous parvient de chez Immanuel Kant. C’est le monde de la déontologie. Elle demande d’agir en réfléchissant aux règles sous-jacents. Notre comportement, dit Kant, doit être tel que l’on pourrait l’universaliser sous la forme d’un règle général. Si vous êtes tenté de mentir, pensez à un monde où tout le monde mentirait ! (cf. la blague de l’automobiliste utilisant la sortie de l’autoroute pour échapper à l’embouteillage pendant quelques centaines de mètres. « Et si tout le monde faisait cela, monsieur ? ») La déontologie kantienne a énormément de mérites – notamment grâce au prescrit de Kant, qui avance cette idée révolutionnaire que l’on ne peut jamais instrumentaliser autrui : utiliser une autre personne comme moyen plutôt que comme but. Mais le jeu des règles connaît ses limites : que vaut le règle qui dit que l’on ne peut pas mentir quand l’occupant nazi vous demande si vous avez caché des résistants dans votre maison ? La hiérarchisation des règles n’est pas aisée et demande un jugement que Kant ne sait pas toujours résoudre. Et par ailleurs, le règle ne donne pas toujours la réponse la plus humaine et la plus riche. Je me suis fait dire par un prof en éthique médicale que beaucoup de jeunes étudiants – quand il les confronte dans ces cours avec un dilemme éthique particulier – réagissent avec une contre-question : « Que dit le règlement de l’hôpital ? » Bien que cela soit déjà une bonne réaction au premier degré, l’on ne peut s’empêcher de considérer que le respect du règle – de la loi – ne suffit pas pour répondre dignement à la question de Primo Levi (Se questo è un uomo). Quid leges sine moribus ? Les Romains le savaient déjà.

Inévitablement, on en vient à la troisième source : l’éthique de la vertu.

De deugdenethiek werpt de vragende mens voor een stuk terug op zichzelf. Op de vraag “Wat staat mij te doen?” komt het antwoord: “Doe wat een deugdzaam mens in uw plaats zou doen.” Dat antwoord kan in een eerste opzicht lijken op het ontwijken van de vraag, op een pirouette. Maar bij nader inzicht blijkt het programma in te houden die oriënterend is voor iedereen die met onderwijs bezig is. De deugdenethiek, die trouwens meestal ook met Aristoteles wordt verbonden, staat of valt met een begrip dat de Duitsers ‘Bildung’ noemen. Het gaat over de vorming van het karakter, in het bijzonder door het navolgen van de goede voorbeelden van leermeesters. Die voorbeelden zijn geen theoretische denkmodellen maar praktisch beleefde keuzes van leraars van vlees en bloed, die inspirerend zijn voor hun leerlingen.

Ik ben ervan overtuigd dat de wereld van vandaag meer deugdenethiek nodig heeft, ook al wordt zij traditioneel geassocieerd met het oudste van de drie denkschema’s. Ik denk daarenboven dat we, vanuit de traditie die de onze is, deze deugdenethiek niet eerst en vooral met Aristoteles moeten associëren, maar met Iemand die voor velen hier aanwezig ook een merkwaardig na te volgen voorbeeld is: Christus zelf. Ik weet dat de religieuze connotatie voor vele moderne oren botst op een zekere terughoudendheid, maar zelfs voor wie het Evangelie leest als een louter moreel programma, blijkt het een humaniserende tekst te zijn van ongelooflijke kracht, die dikwijls haaks staat op onze zogenaamde rationele, economische manier van denken. Al was het maar door de voorrang van de barmhartigheid op de loutere rechtvaardigheid. In het Evangelie gaat het minder vaak over “voor wat hoort wat” en meer dan eens over geven en ontvangen van wat niet eens “verdiend” lijkt. Wat een paradox lijkt, blijkt vervolgens leven gevend te zijn, en het begin van een gelukkiger toekomst voor velen.

Although most economic rules seem defensible and hard to criticize from a rational point of view – sensible things like “pay your debts” or “respect another man’s property” – there is a revolutionary call sounding from the words of the Gospel. These words say that it is unfair when half of the food wasted in industrialized countries would suffice to feed the 800 million hungry on this planet. It is unfair when a country like the US spends three times as much on cosmetic surgery than the money needed to completely eradicate malaria, a disease that still kills 50 people per hour, mostly children.

Ceux qui peuvent participer aux efforts interminables de l’éducation et de la formation, que ce soit au Nord ou au Sud, se trouvent dans une position privilégiée pour contribuer à la ‘Bildung’, non seulement de professionnels compétents, mais aussi de vrais êtres humains, capable à la générosité, unique qualité indispensable pour la survie de la race humaine.

Ik wens u dan ook allen toe dat u in de toekomst verder uw beste krachten zult kunnen blijven schenken aan deze zeer gewichtige opdracht. Ook in de komende 50 jaar. Lange leve VIA Don Bosco!

 

Met de steun van

Kwaliteitslabel